Joanna Olczak-Ronikier Korczak. Próba biografii Wydawnictwo W.A.B

W Londynie premierę miał niedawno musical „Korczak”. Twórcy przedstawienia – reżyser Nick Stimson i kompozytor Chris Williams – wybrali tę formę, by opowiedzieć nieznaną w Anglii historię Doktora i jego wychowanków. Może obejrzymy to muzyczne przedstawienie w Polsce, może już w 2012 roku, który został ogłoszony Rokiem Korczaka.

W przyszłym roku przypada setna rocznica otwarcia Domu Sierot oraz mija 70 lat od śmierci Korczaka i jego wychowanków w komorze gazowej w obozie zagłady w Treblince.
Niedawno ukazała się biografia Janusza Korczaka, którą napisała Joanna Olczak-Ronikier i aż trudno uwierzyć, że to praca w zasadzie pionierska, bo dotąd znana była tylko książka jej matki, Hanny Mortkowicz-Olczakowej z 1949 roku, „która dziś razi hagiograficznym tonem” – jak powiedziała autorka nowej biografii w wywiadzie dla Gazety Wyborczej.

Janusz Korczak był przyjacielem ich domu, a przede wszystkim publikował u znanego księgarza i wydawcy Jakuba Mortkowicza, który był dziadkiem Joanny Olczak-Ronikier. W książce pojawia się zatem osobisty ton rodzinnych wspomnień, który zupełnie nie przeszkadza właściwej opowieści o Korczaku.

Henryk Goldszmit pochodził z zasymilowanej żydowskiej rodziny. Podwójna tożsamość polsko-żydowska będzie miała ogromny wpływ na jego osobowość i biografię. Miał lewicujące poglądy i społecznikowskie zacięcie, dużo czasu spędzał w dzielnicach nędzy, gdzie leczył za darmo. Pracę w szpitalu szybko porzucił, by zostać założycielem i dyrektorem Domu Sierot. Stworzył słynny korczakowski system oparty na sprawiedliwości, równości, wspólnej pracy i samorządności. Dzieci uczyły się samodzielności i poczucia obowiązku, działał sąd koleżeński, wydawano gazetę „Tygodniowy Dom Sierot”.

Ludwik Hirszfeld, immunolog i bakteriolog, w swoich wspomnieniach pisał o Korczaku: „Uczył je sprawiedliwości, wzajemnej życzliwości i godnej postawy (…) Ale on nie chciał jedynie ratować ciał, chciał rzeźbić dusze”.

Rzeźbił więc dusze i bardzo dużo pisał. Przede wszystkim prace pedagogiczne, które były podsumowaniem jego badań i doświadczeń. Najważniejsza i najbardziej ceniona do dziś to „Jak kochać dzieci”. Pisał także bardzo popularne pogadanki radiowe, a wreszcie książki dla dzieci, np. „Król Maciuś Pierwszy” (właśnie ukazało się wznowienie tej powieści).

Joanna Olczak-Ronikier przedstawia Korczaka jako pedagoga i skutecznego w zdobywaniu funduszy „menadżera”, mówiąc językiem współczesnym. Do tej charakterystyki należy jeszcze dodać, że poznajemy go również jako masona, despotę, osobę cierpiącą na depresję. W latach trzydziestych, tuż przed samą wojną, w trudnym dla siebie czasie zwątpienia, kiedy czuł, że rozchodzą się jego drogi ze współpracownikami, planował podobno wyjazd na stałe do Palestyny.

Kobiety były nieobecne w jego życiu, choć tak wiele z nich kochało się w Korczaku. Joanna Olczak-Ronikier próbuje i ten wątek dyskretnie rozwinąć. Nieudany związek we wczesnej młodości, tłumione uczucia, może kompleksy, wreszcie silny lęk przed chorobą psychiczną, na którą cierpiał ojciec i w konsekwencji popełnił samobójstwo – problem jest oczywiście nieco bardziej złożony. Autorka biografii przedstawia wprawdzie kilka hipotez, ale jest ostrożna i w zasadzie nie analizuje, dlaczego „nigdy nikomu nie zawracał głowy swoimi sprawami” i wybrał samotne życie. A jednak nie idealizuje swego bohatera, bo przecież postawa i działalność Korczaka była kontrowersyjna i miała zarówno zwolenników, jak i zagorzałych krytyków. Poznajemy całą listę argumentów obu stron. Nie wszyscy wychowankowie potrafili się przystosować do panujących zasad, zdarzały się bolesne porażki pedagogiczne, zarzucano Korczakowi, że interesują go tylko badania, „mierzenie i ważenie”, że uczniowie wychodzą z Domu Sierot nieprzygotowani do dorosłego życia w społeczeństwie, nie znajdują pracy.

Korczak był patriotą, bywał żołnierzem, uczestniczył w walkach na frontach kilku wojen, w międzywojennej Polsce przeżył falę antysemityzmu i sporo rozczarowań państwem oraz jego instytucjami, podczas II wojny przeprowadzka do getta i nieustanna walka o przetrwanie, wyniszczenie fizyczne, aż do tragicznej śmierci ze swoimi wychowankami w Treblince. Obok prywatnych zapisków, korespondencji, dokumentów i urzędowych notatek, najważniejszym źródłem informacji, które autorka często cytuje oraz interpretuje są „Pamiętniki” Korczaka, które do druku przygotował i opracował Igor Newerly, sekretarz Doktora.

Jednocześnie tej biografii nie dałoby się poznać bez tła historycznego, które autorka przedstawia w sposób daleki od akademickiego wykładu. Poznajemy życie Korczaka tak dramatycznie wpisane w historię Polski, bo w niezwykle trudnej sytuacji geopolitycznej i społecznej prowadził swoją działalność – rozbiory, wojna japońsko-rosyjska, rewolucja 1905 roku, I wojna światowa, odzyskanie niepodległości, wojna polsko-bolszewicka, zabójstwo Narutowicza, wreszcie II wojna światowa i śmierć w Treblince.
Może ta książka pozwoli nam myśleć o Korczaku prościej – w pełni docenić, ale nie mitologizować niepotrzebnie jego postaci. Porzucić koturnowy styl i przystąpić do rzeczowej dyskusji, która rozpocznie się od biografii, ale dotyczyć będzie również pedagogiki, edukacji, oświaty, wpłynie wreszcie na kształt niezbędnych reform. Zbyt utopijnie to brzmi? Przecież to w duchu Korczaka – walczyć o lepszą rzeczywistość.

Komentarze użytkowników (0)

Dodaj komentarz!